Zawór dławiąco-zwrotny – zasada działania, symbol, montaż i dobór

Zawór dławiąco-zwrotny reguluje prędkość siłownika pneumatycznego: w jednym kierunku dławi przepływ powietrza nastawianym dławikiem, w drugim przepuszcza je swobodnie przez wbudowany zawór zwrotny. Montuje się go w przyłączu siłownika, zwykle tak, aby dławił powietrze wypływające z komory – wtedy tłok porusza się równo, bez szarpnięć. Na siłownik dwustronnego działania potrzebne są dwa zawory, po jednym na każde przyłącze. W sklepie MW Tech są zawory dławiąco-zwrotne gwintowe M5–G1/2 na przewód 4–12 mm i wtykowe do wpięcia w przewód 4–12 mm, oba na 0–10 bar. Poniżej: budowa, symbol, dławienie na wylocie i na wlocie, dobór, regulacja krok po kroku i typowe błędy.

Jak działa zawór dławiąco-zwrotny – budowa

W jednym korpusie pracują równolegle dwa tory przepływu. Pierwszy to dławik: śruba lub pokrętło z iglicą, które zwęża przekrój kanału – im bardziej wkręcone, tym mniej powietrza przepływa w jednostce czasu. Drugi to zawór zwrotny: grzybek lub membrana, która w jednym kierunku zamyka kanał obejściowy, a w drugim otwiera go pod naporem powietrza. Gdy powietrze płynie w kierunku dławionym, zawór zwrotny jest zamknięty i cały strumień przechodzi przez dławik. Gdy płynie w przeciwną stronę, zawór zwrotny się otwiera i powietrze omija dławik pełnym przekrojem. Nastawę blokuje się nakrętką kontrującą, żeby nie rozregulowała się od drgań.

Tym zawór dławiąco-zwrotny różni się od zwykłego zaworu dławiącego (dławika pneumatycznego), który zwęża przepływ w obu kierunkach i nadaje się tylko tam, gdzie powietrze płynie jedną drogą w jedną stronę, na przykład do spowolnienia przedmuchu. Oba rodzaje, obok zaworów rozdzielających, odcinających i bezpieczeństwa, opisujemy w przeglądzie rodzaje zaworów pneumatycznych.

Zawory w sklepie MW Tech mają korpus z przyłączem gwintowym (M5, G1/8, G1/4, G3/8 lub G1/2) i króćcem wtykowym na przewód 4, 6, 8, 10 lub 12 mm z poliuretanu, polietylenu lub poliamidu. Pracują przy 0–10 bar i w temperaturze 0–60°C, na sprężonym powietrzu. Wersja wtykowa ma dwa króćce wtykowe i wpina się ją w przewód 4–12 mm bez narzędzi.

Symbol zaworu dławiąco-zwrotnego na schemacie

Na schemacie pneumatycznym (ISO 1219) zawór dławiąco-zwrotny rysuje się jako dwa równoległe symbole w jednej ramce: dławik – dwa łuki zwężające linię przepływu, z ukośną strzałką, jeśli jest regulowany – oraz zawór zwrotny – kulka dociśnięta do gniazda w kształcie litery V. Kierunek, w którym kulka odchodzi od gniazda, to kierunek swobodnego przepływu; w przeciwną stronę powietrze musi przejść przez dławik. Rysunek tego symbolu obok symboli zaworów 3/2, 5/2, siłowników i elementów przygotowania powietrza jest we wpisie symbole pneumatyczne – jak czytać schemat.

Dławienie na wylocie czy na wlocie – gdzie montować zawór

Dławienie na wylocie (zawór dławi powietrze wypływające z komory siłownika) to standard dla siłowników dwustronnego działania. Komora zasilana dostaje pełne ciśnienie, a komora opróżniana oddaje powietrze powoli – tłok pracuje między dwiema poduszkami powietrza. Dzięki temu ruch jest płynny także przy zmiennym obciążeniu, a przy obciążeniu ciągnącym (np. opadający ciężar) siłownik nie przyspiesza sam z siebie, bo przeciwciśnienie go trzyma.

Dławienie na wlocie (zawór dławi powietrze wpływające do komory) stosuje się rzadziej: w siłownikach jednostronnego działania, gdzie ruch powrotny wykonuje sprężyna i nie ma drugiej komory do budowania przeciwciśnienia, oraz w bardzo małych siłownikach, w których na wylocie trudno zbudować poduszkę. W siłowniku dwustronnego działania dławienie na wlocie daje ruch skokowy: tłok rusza dopiero, gdy ciśnienie w komorze przekroczy opory, przeskakuje kawałek, ciśnienie spada, tłok staje – i tak w kółko.

W praktyce: zawór gwintowy wkręca się bezpośrednio w przyłącze siłownika, a przewód od zaworu rozdzielającego wpina w króciec zaworu. Kierunek dławienia jest oznaczony na korpusie strzałką lub symbolem – przy dławieniu na wylocie powietrze ma być dławione w drodze z siłownika do zaworu rozdzielającego. Zawór na przyłączu od strony tłoczyska reguluje prędkość wysuwu (dławi powietrze uciekające z komory tłoczyskowej), zawór na przyłączu tylnym reguluje prędkość powrotu. Jak podłączyć zawór rozdzielający do siłownika i gdzie na nim są wydechy, pokazuje wpis jak działa elektrozawór 5/2.

Jak dobrać zawór dławiąco-zwrotny

1. Gwint przyłącza siłownika. Sprawdź w karcie siłownika: siłowniki okrągłe ISO 6432 mają zwykle M5 (małe średnice) lub G1/8, siłowniki ISO 15552 od G1/8 przy średnicy 32 mm do G1/2 przy 100–125 mm, kompaktowe ISO 21287 M5–G1/4. Rozmiary i wymiary gwintów są w tabeli gwintów.
2. Średnica przewodu. Króciec wtykowy musi odpowiadać średnicy zewnętrznej przewodu w instalacji: 4, 6, 8, 10 lub 12 mm. W sklepie dostępne są kombinacje od M5 na przewód 4 mm do G1/2 na przewód 12 mm.
3. Przepływ. Przy pełnym otwarciu zawór ma przepuszczać tyle powietrza, ile potrzebuje siłownik w najszybszym ruchu. Bierz rozmiar zgodny z przyłączem siłownika; redukcje i adaptery zmniejszają przekrój i siłownik nie osiągnie prędkości maksymalnej niezależnie od nastawy.
4. Gwintowy czy wtykowy. Gwintowy montuje się bezpośrednio w siłowniku – objętość powietrza między zaworem a tłokiem jest najmniejsza, a regulacja najdokładniejsza. Wtykowy wpina się w przewód tam, gdzie nie ma dostępu do przyłącza siłownika albo trzeba regulować z zewnątrz obudowy; im bliżej siłownika, tym lepiej.
5. Ciśnienie i medium. 0–10 bar, 0–60°C, sprężone powietrze filtrowane – jak w całej instalacji za zespołem przygotowania powietrza. Zawory te nie służą do wody ani oleju.
6. Uszczelnienie gwintu. Gwinty G są walcowe – uszczelnia podkładka lub o-ring pod kołnierzem albo taśma PTFE na gwincie; M5 uszczelnia podkładka.

Regulacja prędkości siłownika krok po kroku

1. Wkręć oba zawory w przyłącza siłownika zgodnie z kierunkiem dławienia na wylocie i podłącz przewody.
2. Zakręć dławiki do oporu (bez siły), potem odkręć każdy o około jeden obrót – siłownik ruszy powoli.
3. Uruchom cykl przy roboczym ciśnieniu i roboczym obciążeniu. Nastawa zrobiona bez obciążenia rozjedzie się, gdy maszyna zacznie pracować.
4. Zmieniaj nastawę po ćwierć obrotu, osobno dla wysuwu i powrotu, aż ruch będzie równy i bez uderzenia w położeniu końcowym. Uderzenia w skrajnych położeniach łagodzi dodatkowo amortyzacja siłownika, jeśli ją ma.
5. Dokręć nakrętki kontrujące. Przy zmianie obciążenia lub ciśnienia powtórz regulację.

Typowe błędy

• Zawór wkręcony odwrotnie – dławi na wlocie zamiast na wylocie. Siłownik rusza skokami, a przy obciążeniu ciągnącym przyspiesza. Odwróć kierunek zaworu.
• Jeden zawór na dwa kierunki. Pojedynczy zawór dławiąco-zwrotny reguluje tylko jeden ruch; drugi ruch idzie pełną prędkością. Na siłownik dwustronnego działania potrzebne są dwa.
• Za mały zawór lub redukcje. Siłownik jest wolny nawet przy pełnym otwarciu. Dobierz rozmiar do przyłącza siłownika, nie do przypadkowo dostępnego przewodu.
• Zawór wtykowy daleko od siłownika. Długi odcinek przewodu między zaworem a siłownikiem działa jak dodatkowy zbiornik – ruch staje się gąbczasty. Przenieś zawór bliżej albo zastąp go gwintowym.
• Pomylenie z zaworem szybkiego spustu. Zawór szybkiego spustu przyspiesza siłownik, wypuszczając powietrze na miejscu; dławiąco-zwrotny spowalnia. Można je łączyć, ale nie zastępują się nawzajem.
• Regulacja zaworem rozdzielającym. Dławienie całego przepływu przed zaworem 5/2 spowalnia oba ruchy naraz i pogarsza przełączanie. Prędkość ustawia się przy siłowniku.

Zawory dławiąco-zwrotne w sklepie MW Tech

Wersja	Przyłącze	Przewód	Ciśnienie / temperatura	Kategoria
Gwintowa (do przyłącza siłownika)	M5, G1/8, G1/4, G3/8, G1/2	4, 6, 8, 10, 12 mm (PU, PE, PA)	0–10 bar, 0–60°C	zawory dławiąco-zwrotne gwintowe – 12 rozmiarów, np. G1/8 – 6 mm, G1/4 – 8 mm, G1/2 – 12 mm
Wtykowa (w przewód)	wtyk – wtyk	4, 6, 8, 10, 12 mm	0–10 bar, 0–60°C	zawory dławiąco-zwrotne wtykowe – 5 rozmiarów, np. wtykowy 8 mm

Do kompletu: siłowniki pneumatyczne ISO 6432, ISO 15552 i kompaktowe, elektrozawory 3/2, 5/2 i 5/3 do ich sterowania oraz tłumiki hałasu na wydechy zaworu. Jak dobrać sam siłownik: siłowniki pneumatyczne – jak dobrać odpowiedni model.

Z praktyki MW Tech

Z naszego doświadczenia wynika, że jednym z częstszych problemów jest niewłaściwy dobór lub montaż zaworów dławiąco-zwrotnych. Występują rozwiązania przeznaczone do dławienia powietrza dopływającego do siłownika oraz powietrza wypływającego z siłownika. Klienci nie zawsze zwracają uwagę na tę różnicę, co może powodować problemy z prawidłową regulacją prędkości ruchu tłoczyska.

W typowych układach pneumatycznych z siłownikami dwustronnego działania najczęściej stosuje się dławienie na wylocie powietrza, które pozwala uzyskać bardziej stabilny i płynny ruch siłownika. Dlatego przy doborze zwracamy uwagę na kierunek dławienia, sposób montażu i charakterystykę pracy siłownika.

Najczęstsze pytania o zawory dławiąco-zwrotne

Wszystkie rozmiary znajdziesz w kategoriach zawory dławiąco-zwrotne gwintowe i wtykowe. Przy doborze do konkretnego siłownika i maszyny pomagamy telefonicznie i mailowo w dni robocze w godzinach 8–16.